Preek van zondag 11 december 2022 Preek van zondag 11 december 2022
Erotiek op de dorsvloer
 
In het boek Ruth neemt om de beurt iemand het initiatief. In het tweede hoofdstuk is dat Ruth zelf, als zij het plan opvat om aan het werk te gaan tijdens de oogst. Ze gaat aren inzamelen, achter de maaiers aan, en belandt toevallig op het land van Boaz. Verderop, in hoofdstuk vier, is het deze Boaz die de touwtjes in handen neemt. Hij gaat de hem toegedachte rol van losser vervullen. Hij neemt zijn verantwoordelijkheid om het erfdeel en de toekomst van Naomi veilig te stellen. En ook – dat hoort niet bij het losserschap maar maakt het verhaal heel bijzonder – ook zal hij Ruth tot vrouw nemen. Maar daarvoor is wel een duwtje, of een stevige duw van Naomi nodig. Hier in hoofdstuk drie neemt zij het initiatief. Eerder leek ze afgeschreven, oud en verbitterd, toen ze vanuit Moab terugkeerde in Bethlehem. Maar nu Ruth zich zo verrassend ontpopt tot een moedige en initiatiefrijke vrouw, nu leeft ook Naomi weer op. Het is haar opgevallen dat Boaz tijdens het oogsten niet ongevoelig is voor haar schoondochter, de jonge weduwe die hij royaal bedeeld heeft met graan. Zou er nog meer in het vat zitten? En tegelijk beseft Naomi dat er op korte termijn iets moet gebeuren. Want de oogsttijd loopt ten einde. Daarna zullen die twee elkaar − normaal gesproken − voorlopig niet meer tegenkomen. Naomi heeft dus iets van ‘nu of nooit’.

Ze bedenkt een gewaagd plan, het zit vol risico’s. Je kunt je afvragen of het wel verantwoord is. Want het kan lelijk misgaan als Ruth zomaar midden in de nacht − opgemaakt en heerlijk geurend − een man opzoekt op de dorsvloer. Vanouds de geheime plek waar in bijbelse tijden twee geliefden elkaar ontmoeten. Hier in Nederland zou je zeggen: die dorsvloer is de hooiberg van vroeger. Stel je voor dat Ruth zo opgemaakt onderweg gezien wordt, dan komt ze te boek te staan als een hoer. Stel dat Boaz haar afwijst en wegstuurt en daarbij de nodige heibel maakt, dan is haar reputatie voorgoed naar de maan. Hier wordt dus hoog spel gespeeld door Naomi, en Ruth stemt ermee in. Zij gaat er in mee, ook bij haar leeft het besef dat het alles of niets is. Ze volgt de richtlijnen op van Naomi en vertrekt, als het donker genoeg is, naar de dorsvloer van Boaz.

Wat zich daar afspeelt, zal nooit helemaal helder worden. De tekst zit vol dubbelzinnigheden, meerdere woorden hebben een sterk erotische bijklank. Er wordt van alles gesuggereerd, maar het is niet waarschijnlijk dat Ruth en Boaz nu al de liefde bedrijven. Dat lijken ze keurig uit te stellen tot het laatste hoofdstuk, als ze trouwen en een zoon krijgen. Maar wat gebeurt er wel? Daarover zijn de meningen verdeeld. Ik reik er drie aan, drie visies ter lering en vermaak, met de kans dat u af en toe even moet blozen. Ze gaan in op de centrale vraag: wat doet Ruth wel of niet als ze bij Boaz op de dorsvloer komt? Letterlijk staat er in het Hebreeuws: zij ontbloot zijn voeteneinde. In de Bijbel is dat een zeer dubbelzinnige uitdrukking, daarover zijn de meeste deskundigen het wel eens. Het voeteneinde is vaak een verhullende uitdrukking voor iemands geslachtsdelen. Ik herinner me een cabaretier die vertelde hoe je vroeger iemand attendeerde op een gulp die openstond. Dan zei je: meneer, het knoopje van uw boord staat los − lager, lager, lager… . Zo ging dat toen we in Nederland nog wat minder direct waren. Zulk verhullend taalgebruik kent de Bijbel ook. Het voeteneinde van een man duidt dan eigenlijk op zijn schaamstreek – hier is het omgekeerd: je voeteneinde − hoger, hoger, hoger. Zou dat kunnen? Gaat Ruth werkelijk zo ver, dat ze bij Boaz onder de deken kruipt en zijn edele delen ontbloot?

Dat is inderdaad een serieuze optie, verdedigd door een huisarts in Veenendaal die zich heeft ontwikkeld tot een uitstekend kenner van het Hebreeuws. Hij laat graag medische inzichten meespelen in zijn exegese en ziet soms onverwachte verbanden. Ruth, legt hij uit, is duidelijk uit op een huwelijk met Boaz, en wordt daarin gestimuleerd door Naomi. Maar deze Boaz, blijkt uit allerlei dingen, is al een oudere man. Hij prijst Ruth, lazen we, om het feit dat ze niet op zoek is gegaan naar een jongere echtgenoot. Zelf is hij duidelijk al op leeftijd, en dat houdt een risico in. Want Ruth wil niet alleen een lieve, betrouwbare man: ze wil ook nageslacht. Met name een zoon – we kwamen het eerder tegen bij Tamar – want die staat garant staat voor bescherming, sociale zekerheid en een nieuwe toekomst. Zo gold dat destijds in een patriarchale cultuur

Maar is Boaz daar nog voor in? Kent hij nog seksuele gevoelens en kan hij nog nageslacht verwekken? Daar draait het om in dit schimmige, nachtelijke gebeuren op de dorsvloer, aldus deze huisarts. Wat Ruth hier doet, is medisch gezien gewoon een erectietest. Zonder dat er meteen wordt geconsumeerd, nee, dat gebeurt pas een hoofdstuk later. En zoals deze huisarts begrip heeft voor dit vaak verzwegen probleem, zo heeft Boaz dat ook. Hij laat het gebeuren en voelt zich als oudere man tegelijk gevleid door deze jonge, moedige vrouw. Blijkbaar heeft hij ook niets te verzwijgen, hij slaagt met vlag en wimpel! Een geweldige uitleg, vindt u niet? Mocht iemand u met licht dedain vragen of het deze zondag in de kerk weer ging over ‘lief zijn voor elkaar’, dan kunt u zonder gêne antwoorden: nee, het ging over de erectietest van Boaz.

Toch deelt niet iedereen, zo vermoedde u al,  deze visie. Volgens een oudtestamentica in Tilburg moet je het gebeuren anders duiden. Ook zij erkent dat het verhaal op de dorsvloer sterk erotisch geladen is en vol dubbelzinnigheden zit. Maar volgens haar zou Ruth niet Boaz maar zichzelf ontbloten. Als ze bij de plek aankomt waar hij ligt te slapen, werpt ze haar mantel af en kruipt ze naakt en heerlijk geurend bij hem onder de deken. Op die manier maakt ze haar intenties duidelijk bij deze oudere, misschien ook wel eenzame of verlegen man. Want hij is dan wel welvarend en heeft ook nu weer een rijke oogst. Maar waar doet hij het allemaal voor, zonder vrouw en zonder kind? De oplossing wordt hem min of meer in de schoot geworpen, als Ruth bij hem kruipt. Zij trekt Boaz over de streep door aan te geven: ik zie jou wel zitten, ik ben in voor een huwelijk. Ik wil de jouwe worden. En Boaz wijst dat niet af, integendeel, hij geniet van haar aanwezigheid maar houdt die nacht nog wel afstand. Want eerst moet Boaz nog een concurrent, een andere losser, afschudden. Pas als gelukt is, een hoofdstuk later, wordt het huwelijk gesloten en geconsumeerd. Dan kan het feest echt beginnen.

Helaas, deze uitleg vindt geen genade in de ogen van een andere hoogleraar Oude Testament. Volgens hem laat het Hebreeuws zo’n vertaling niet toe. Ruth ontbloot niet zichzelf maar toch echt het voeteneinde van Boaz. En vaak is dat inderdaad, geeft ook hij toe, een sterk erotisch getinte uitdrukking. Toch moeten we volgens hem dat voeteneinde dit keer wel letterlijk nemen. Want voor allerlei intimiteiten is het gewoon nog te vroeg. Zoiets zou in die tijd zowel Boaz als Ruth enorm in de problemen brengen. Zeker, wat Ruth hier doet is moedig en ongehoord, vol risico en bij het brutale af. Maar als ze aan de voeten van Boaz gaat liggen, doet ze dat als een slavin die haar afhankelijk toont. Ze heeft als verarmde weduwe zijn steun nodig, maar gaat niet zover dat ze hem rechtstreeks op de man af vraagt: Boaz, neem mij tot je vrouw.

Wel vraagt ze: spreid je vleugels over mij uit, want u bent de losser van onze familie. Dat is allereerst een verzoek om bescherming. Wil Boaz opkomen voor de rechten van haar en Naomi, nu ze volkomen berooid zijn teruggekeerd in Bethlehem? Maar tegelijk zit er toch ook een stevige hint in: de hele zaak zou in één keer geregeld zijn als Boaz haar tot vrouw neemt. Daar is Ruth wel voor te porren, laat ze hier stilletjes doorschemeren op de dorsvloer. Maar durft Boaz dat ook aan? Durft hij − een oudere, welgestelde, joodse landheer − te trouwen met een jonge, arme vrouw uit het door velen verachte Moab? Het antwoord laat niet lang op zich wachten: Boaz geeft haar zijn belofte. Maar eerst moet hij nog een paar dingen regelen, daar kan hij niet omheen.

Ik vrees dat deze laatste uitleg het dichts in de buurt komt. Op de dorsvloer zindert het wel van erotiek maar er gebeurt nog weinig. Ze houden hun koppie erbij en hebben nog even geduld – ook in deze tijd niet onverstandig. Wel eindigt het verhaal toch ook weer met een dubbelzinnig gebaar. Want Ruth krijgt vroeg in de ochtend van Boaz zes maten graan mee. Geen zeven, zoals je zou verwachten, het getal van de volheid! Zes! Zo lijkt Boaz te zeggen: het beste − de voltooiing: een zoon − die zal ik je later schenken! Ook die belofte klinkt hier in de velden rond Bethlehem, letterlijk het ‘broodhuis’, een stad waar het leven tot groei en bloei komt. Zo zouden Ruth en Boaz volgens dit legendarische verhaal aan de wieg van David en daarmee van Jezus hebben gestaan. Een mooie gedachte, want in Jezus zien we veel van hen terug. De toewijding van Boaz – in hem is kracht. De trouw en moed van Ruth – de ware vriendin. Het zijn de kracht en wijsheid die we toeschrijven aan de Geest van God en die in volle glorie tot leven komen in Jezus. Ook Hij zal zich een losser en verlosser tonen, iemand die bevrijding brengt en in staat voor kleine, kwetsbare mensen. Hij heeft zichzelf op het spel gezet, zoals Ruth dat deed voor Naomi, en Boaz dat deed voor Ruth. Jezus gaf zijn leven in liefde, tot in de dood

Zo gaat Jezus zelf de weg van de graankorrel, als Hij zich laat breken en delen als brood. Hij die eveneens verbonden is aan Bethlehem, Hij wil ons voeden met brood en wijn, en daarmee met zijn goedheid en genade, zijn liefde en trouw, zijn wijsheid en kracht. Jezus voedt ons met de kracht van Gods geest, elke dag opnieuw. Net als Boaz op de dorsvloer, zo mogen wij ons daar vandaag mee laten voeden: met brood en wijn en met de kracht van zijn liefde. Amen

 
terug