Preek Kerstnacht, 24 december 2022 Preek Kerstnacht, 24 december 2022
Vrede op aarde        
 
Lieve bezoekers van deze Kerstnacht en anderen die via de livestream thuis meevieren

Zoals u misschien weet, werd de eerste 300 jaar van het christendom geen Kerst gevierd. Dat had meerdere redenen. Om te beginnen stond Pasen centraal, dat was het grote feest van de kerk, met haar nieuwe geloof in de opgestane Heer. Dus waarom zou je nog een aardse geboorte vieren als je een nieuwe, hemelse geboorte te wachten stond? Als je uiteindelijk het tijdelijke voor het eeuwige leven mocht verruilen? Ook de geboorte van Jezus viel daarbij in het niet. Alle aandacht ging naar zijn opstanding.

Maar er speelde ook iets anders: Kerst is eigenlijk een soort verjaardag en verjaardagen vond men ronduit verdacht. Want er komen in de Bijbel maar twee van zulke dagen voor, beide van goddeloze mensen, ja van moordenaars. De eerste jarige is een farao in Egypte. Een van zijn opvolgers zal de voorouders van de joden tot slaaf maken – ook toen gebeurde het al – en laat hun pasgeboren jongetjes in de Nijl gooien. Maar ook deze eerdere farao, die in de tijd van de aartsvaders leefde, was al genadeloos, weten we uit het bekende verhaal van de schenker en de bakker, twee van zijn hovelingen die hij gevangen zette. Die schenker mocht terugkeren aan het hof, maar met de bakker liep het niet goed af. Hij werd opgehangen, en wel op de verjaardag van deze farao. In Iran hebben ze daar nog steeds geen problemen mee. Het land dat zo hunkert naar verandering en humaniteit.

De andere brute jarige in de Bijbel is Herodes. Zijn vader, Herodes de Grote, is berucht vanwege de kindermoord in Bethlehem. Rond de geboorte van Jezus laat hij daar de pasgeboren jongetjes ombrengen. En een van zijn zonen, Herodes Antipas, is degene die Johannes de Doper laat onthoofden, de voorloper van Jezus. Ook dat gebeurt op zijn verjaardag, nadat Salome voor hem gedanst heeft. Het meisje mag een wens doen en vraagt, ingefluisterd door haar boze moeder, om het hoofd van Johannes op een schaal. En zo geschiedde – ouders laten hun kinderen soms wrede dingen doen. Ook dit verhaal droeg eraan bij dat christenen destijds weinig ophadden met verjaardagen, zelfs ook niet met die van Jezus. In de eerste eeuwen vierde de kerk dus geen Kerst.

De link van de farao’s en de twee Herodessen naar Vladimir Poetin is snel gelegd. Deze nieuwe tsaar deinst er niet voor terug talloze mensenlevens op te offeren aan zijn agressie en grootheidswaan. Niet alleen in Oekraïne heeft men daar zwaar onder te lijden. Ook in eigen land roept hij de vaak nog zo jonge mensen onder de wapenen. Ze gaan roemloos ten onder in een zinloze oorlog. En de Russisch-Orthodoxe kerk lijkt hem in dat alles kritiekloos te volgen. ‘Vrede op aarde’, de boodschap van de engel, wordt daar misschien met de mond beleden maar meteen ook met voeten getreden. Hoe kan dat toch, vraag je je af, wat zit daar achter? En hoe kunnen onder al die Russen ook christenen daar zo naïef zijn dat ze machthebbers blindelings volgen?

Om daar wat dieper in door te dringen, las ik afgelopen najaar het laatste boek van Orlando Figes, een van de grote Ruslandkenners van dit moment. Figes, je schrijft F-i-g-e-s, schreef wat hij noemt ‘Het verhaal van Rusland’. Dat is niet zomaar een geschiedenis, want hij zoekt ook naar de mythen, de oude verhalen die door machthebbers telkens nieuw leven krijgen ingeblazen. Die zelf geconstrueerde verhalen − want dat zijn het, constructies − gaan onder andere over het grote ‘Heilige Rusland’. Dat zou niet alleen uit het huidige Rusland maar ook uit Oekraïne en Wit-Rusland of Belarus bestaan. Die drie zouden eeuwen terug één natie, één grote familie hebben gevormd en moeten dat volgens Poetin nu weer gaan doen. Vanuit die oude, vage mythe rechtvaardigt hij zijn agressieve gedrag, inclusief de inval in Oekraïne. Dat zou een onderonsje zijn.

In dat verhaal wordt ‘heilig’ – het Heilige Rusland − geassocieerd met ‘machtig’ en ‘groot’. In het Kerstverhaal gebeurt precies het omgekeerde. Daar wordt ‘heilig’ in verband gebracht met een klein en kwetsbaar kind. In hem laat God zich op aarde kennen en toont Hij ons zijn ware gezicht. Niet in een patserig paleis maar in een eenvoudige stal. Niet in stoere geweldenaars met hun gezwollen ego, maar in hele gewone, dienstbare mensen als Maria en Jozef. En niet de groten der aarde maar een stel eenvoudige herders vormen het eerste kraambezoek voor dit kind. Met de eenvoud en toewijding die spreekt uit dit tafereel, daarmee begint de vrede op aarde. In het midden ligt een klein en kwetsbaar kind dat vraagt om liefde en respect. Een kind dat, als het volwassen wordt, die vrede in woord en daad zal uitdragen. In alles − zijn leven, zijn sterven – leert en belichaamt Hij ons de vrede met God en met elkaar.

Het woord is vlees, is mens geworden, aldus het begin van Johannes. Gods royale en genadige liefde krijgt handen en voeten in Jezus. Hij brengt leven, hij verspreidt licht en spreekt waarheid, drie sleutelwoorden bij Johannes die nog altijd opgeld doen. Leven, licht en waarheid, ze vormen een schril contrast met alle dood, duisternis en leugens van Poetin en zijn consorten. Leven, licht en waarheid zijn de sleutelwoorden voor hemelse vrede op aarde.

Bij bijbelse vrede gaat het zowel over de wereld als over onszelf. Want wat in het groot, in Rusland en zoveel andere plekken op aarde gebeurt, kan ook in het klein gebeuren. Hoe vaak zie je om je heen ook niet dat mensen zichzelf grootmaken en neerkijken op anderen? Ja, zit onze eigen samenleving niet vol opgeklopte ego’s ook die enkel hun eigen gelijk van de daken schreeuwen en ondertussen anderen zwartmaken. En zit die behoefte ergens niet in ieder van ons, als we onszelf toch net iets beter, groter of belangrijker vinden dan de ander? Lopen we zelf ook niet met allerlei grote en kleine mythen over onszelf rond? Zelfkennis lijkt dun gezaaid in deze tijd.

Het kind van Kerst nodigt je uit eerlijk naar jezelf te kijken en jezelf op een gezonde manier te relativeren. Ja, om oog te hebben voor het kind in jezelf, je eigen kleinheid, onmacht en kwetsbaarheid. Oog voor je afhankelijkheid, je verbondenheid met anderen zonder wie je niet kunt leven. Oog ook voor het geheim van het leven, dat wonderlijke geschenk, en het geheim van God dat daarin doorschijnt. God als diepste bron van licht, van leven en van waarheid. Die alomvattende vrede, voor de wereld en onszelf, mogen we ook deze Kerst weer zoeken. Ja, we kunnen haar vinden in Jezus, het kind van Kerst, in wie Gods liefde mens is geworden. Hij brengt ons vrede op aarde. Amen

 
terug